Urlop siła wyższa: zasady i procedura dla pracodawcy i HR

Urlop siła wyższa to potoczna nazwa zwolnienia od pracy z art. 148¹ Kodeksu pracy. Przysługuje w wymiarze 2 dni albo 16 godzin rocznie i z prawem do 50% wynagrodzenia. Uruchamiają je trzy łączne przesłanki: pilna sprawa rodzinna spowodowana chorobą lub wypadkiem – np. konieczność natychmiastowego odebrania ze szkoły dziecka, które nagle zachorowało lub uległo wypadkowi. O sposobie rozliczania limitu tegoż urlopu przesądza pierwszy wniosek w roku, a zgłoszenie musi trafić do pracodawcy najpóźniej w dniu korzystania z przysługującego zwolnienia. Poznaj zasady przyznawania i odmowy urlopu z powodu siły wyższej, przykład płacowy i checklistę jego konfiguracji w systemie kadrowym.
Urlop siła wyższa w Kodeksie pracy: czym jest to uprawnienie?
Prawidłowa nazwa urlopu z powodu działania siły wyższej brzmi "zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej". Jednak potocznie mówi się na niego „urlop z powodu siły wyższej”. Należy przy tym pamiętać, że nie jest to dodatkowy urlop wypoczynkowy.
Pojęcie siły wyższej wprowadził do przepisów Kodeks pracy z dniem 26 kwietnia 2023 roku. Jego wykorzystanie nie pomniejsza puli urlopu wypoczynkowego i wymaga osobnej pozycji w ewidencji czasu pracy. Udzielenie zwolnienia nie zależy od zgody przełożonego, jednak zawiesza wykonywanie obowiązków pracowniczych zgodnie z art. 148¹ K.p. Oznacza to, że jako pracodawca nie możesz odmówić udzielenia urlopu z powodu siły wyższej - poza sytuacjami, o których mowa w dalszej części tego artykułu.
Kiedy zwolnienie z powodu działania siły wyższej spełnia ustawowe przesłanki?
Zwolnienie z powodu działania siły wyższej przysługuje, gdy wystąpią łącznie trzy warunki:
- sprawa dotyczy pilnych spraw rodzinnych,
- siła wyższa dotyczy choroby lub wypadku,
- dana sytuacja wymaga natychmiastowej obecności pracownika.
Niespełnienie jednego z warunków uniemożliwia skorzystanie ze zwolnienia z powodu działania siły wyższej.
Przykład: Sama nagłość zdarzenia nie wystarczy. Pęknięta rura w mieszkaniu może wymagać natychmiastowego powrotu do domu, ale jeśli sytuacja nie wiąże się z pilną sprawą rodzinną spowodowaną chorobą lub wypadkiem, nie spełnia przesłanek art. 148¹. W takim przypadku trzeba rozważyć inne rozwiązanie, np. urlop na żądanie.
Komu zwolnienie z powodu siły wyższej przysługuje niezależnie od stażu pracy?
Zwolnienie z powodu siły wyższej przysługuje osobom zatrudnionym w ramach stosunku pracy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy, czyli pracownikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania i spółdzielczej umowy o pracę, o których mowa w art. 2 K.p. Limit tegoż urlopu nie zależy od stażu pracy. Pamiętaj jednak, że umowa zlecenie i współpraca B2B nie tworzą stosunku pracy, więc uprawnienie do wykorzystania takiego zwolnienia nie obejmuje osób współpracujących z firmą w ten sposób.
Zasady i wymiar siły wyższej: 2 dni czy 16 godzin?
2 dni i 16 godzin to dwa sposoby wykorzystania tego samego uprawnienia, ale nie zawsze odpowiadają tej samej liczbie godzin nieobecności. Przy 12-godzinnych zmianach dwa dni mogą oznaczać łącznie 24 godziny nieobecności, podczas gdy wariant godzinowy nadal wynosi 16 godzin.
Wyboru dokonuje pracownik. Dla HR kluczowe jest zapisanie tej decyzji przy pierwszym wniosku i stosowanie tej samej jednostki do końca roku.
Jak pierwszy wniosek przesądza o rozliczaniu urlopu od siły wyższej?
Sposób wykorzystania całego rocznego limitu urlopu z powodu działania siły wyższej wynika z pierwszego wniosku złożonego w danym roku. Pracownik decyduje, czy rozlicza zwolnienie w dniach, czy w godzinach, i nie zmienia tego do końca grudnia danego roku. Typ nieobecności konfigurujesz więc przy pierwszym zgłoszeniu, a pracownikowi mówisz wprost, że wybór wiąże na cały rok zgodnie z art. 148¹ § 2 K.p.
Dla HR oznacza to konieczność zachowania informacji o pierwszym wyborze przez cały rok. Jeśli decyzja pozostanie tylko w mailu lub wiadomości do managera, przy kolejnych wnioskach łatwo o błędne saldo lub zmianę jednostki.
Jak obliczyć wymiar z tytułu siły wyższej przy niepełnym etacie i niższej normie dobowej?
Przy niepełnym wymiarze czasu pracy wymiar godzinowy ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy, a niepełną godzinę zaokrągla się w górę. Wariant dniowy zawsze wynosi 2 dni. Odrębna reguła dotyczy normy dobowej niższej niż 8 godzin.
Z powyższej tabeli wynika, że jeśli pracownika obowiązuje krótsza norma dobowa (np. ze względu na umiarkowany stopień niepełnosprawności), wymiar godzinowy jego zwolnienia oblicza się, mnożąc tę obniżoną normę przez dwa (źródło: https://olsztyn.pip.gov.pl/aktualnosci/zwolnienia-od-pracy-z-powodu-sily-wyzszej).
W praktyce HR nie powinien przypisywać automatycznie 16 godzin każdemu pracownikowi. Przy części etatu lub obniżonej normie dobowej limit godzinowy trzeba ustalić indywidualnie.
Ile wynosi wynagrodzenie za urlop siła wyższa i jak je obliczyć?
Za czas zwolnienia z powodu siły wyższej pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia, o którym mowa w jego umowie o pracę. Jak wskazuje Okręgowy Inspektorat Pracy w Olsztynie, zapłatę za to zwolnienie liczy się podobnie jak za urlop wypoczynkowy (źródło: https://olsztyn.pip.gov.pl/aktualnosci/zwolnienia-od-pracy-z-powodu-sily-wyzszej), oczywiście dzieląc ją przez dwa. Jednak uśredniane składniki wynagrodzenia wylicza się tylko na podstawie miesiąca, w którym wystąpiło zwolnienie.
Przykład listy płac: jak rozliczyć stałe i zmienne składniki wynagrodzenia?
Pracownik pełnoetatowy otrzymuje wynagrodzenie zasadnicze 8 000 zł i zmienną premię, która w miesiącu wykorzystania urlopu z powodu działania siły wyższej wynosi 1 200 zł. Liczba godzin pracy w danym miesiącu to 160, ale godzin przepracowanych 152 (ze względu na 8-godzinne zwolnienie).
Jeden schemat obliczeń nie obejmie każdego systemu płacowego. Przy akordzie czy prowizji podstawę może ustalać się inaczej.
Wniosek i warunki: jak zgłosić wolne z powodu siły wyższej?
Taki wniosek należy zgłosić najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia. Pracownik musi poinformować pracodawcę najpóźniej w tym dniu, jednak ustawa nie narzuca formy zgłaszania urlopu z powodu działania siły wyższej. Jak przypomina Państwowa Inspekcja Pracy (źródło: https://www.pip.gov.pl/aktualnosci/nagla-potrzeba-wyjscia-z-pracy), liczy się realna możliwość szybkiego przekazania informacji, nie druk. Jednak o sposobie zgłaszania zwolnienia z powodu siły wyższej warto poinformować pracowników przed rozpoczęciem pracy - ustalić wewnętrzną procedurę dla firmy.
Przykład prawidłowego zgłoszenia:
Zgłaszam skorzystanie ze zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej (art. 148¹ k.p.) 12 maja, w wymiarze 4 godzin, od 10:00 do 14:00. Przyczyna: pilna sprawa rodzinna związana z nagłym wypadkiem członka rodziny, wymagająca mojej natychmiastowej obecności.
Jakie dane powinien zawierać wniosek i gdzie przechowywać dokumentację?
Kodeks pracy nie narzuca wzoru ani konkretnej formy wniosku o zwolnienie z powodu siły wyższej. Pracownik powinien zgłosić potrzebę skorzystania ze zwolnienia najpóźniej w dniu jego wykorzystania i przekazać tyle informacji, aby pracodawca mógł ocenić, czy spełnione są przesłanki art. 148¹ Kodeksu pracy.
Dla uporządkowania procesu firma może przyjąć, że zgłoszenie zawiera datę, wymiar zwolnienia w dniach lub godzinach oraz krótki opis sytuacji. Nie ma potrzeby wymagania od pracownika podawania podstawy prawnej, diagnozy ani przedstawiania dokumentacji medycznej.
W praktyce pracownik zgłasza nieobecność, manager otrzymuje informację potrzebną do organizacji pracy zespołu, a HR weryfikuje pozostały limit i rejestruje zwolnienie w ewidencji czasu pracy. Wnioski o zwolnienie z powodu siły wyższej przechowuje się w dokumentacji dotyczącej ewidencjonowania czasu pracy, a wykorzystany wymiar zwolnienia należy następnie uwzględnić w świadectwie pracy. (źródło: https://olsztyn.pip.gov.pl/aktualnosci/zwolnienia-od-pracy-z-powodu-sily-wyzszej).
Czy pracownik musi uzasadnić lub udokumentować działanie siły wyższej?
Pracownik nie musi przedstawiać zaświadczeń lekarskich ani szczegółów medycznych. Wystarczy informacja pozwalająca ocenić, czy zdarzenie mieści się w definicji siły wyższej. Stanowisko Państwowej Inspekcji Pracy jest jednoznaczne: przepis nie przewiduje obowiązku dokumentowania nagłej sytuacji rodzinnej i choroby (źródło: (https://www.pip.gov.pl/aktualnosci/nagla-potrzeba-wyjscia-z-pracy). Tym samym pracodawca nie może wymagać tego od pracownika.
Urlop siła wyższa: czy pracodawca może odmówić urlopu?
Pracodawca ma obowiązek udzielić zwolnienia, jeśli przesłanki do urlopu z powodu działania siły wyższej (art. 148¹ § 1 i 3 K.p) są spełnione, a zgłoszenie wpłynęło najpóźniej w dniu korzystania z tegoż zwolnienia. Natłok pracy ani brak zastępstwa nie są podstawą odmowy, a bezpodstawna decyzja odmowna może zostać zakwalifikowana jako wykroczenie przeciwko prawom pracownika.
Manager nie powinien oceniać wniosku według potrzeb operacyjnych zespołu. Jego rolą jest przede wszystkim przyjęcie informacji o niedostępności i zorganizowanie pracy zespołu. Weryfikacja po stronie firmy dotyczy spełnienia ustawowych przesłanek oraz pozostałego limitu, a nie tego, czy w danym momencie dostępne jest zastępstwo.
Kiedy można odmówić urlopu, a kiedy odmowa narusza prawa pracownika?
Odmowa urlopu z powodu siły wyższej jest możliwa tylko w przypadku wystąpienia konkretnych scenariuszy:
Czy dana sytuacja kwalifikuje się jako siła wyższa? Drzewo decyzji dla HR

Infografika w postaci drzewa decyzyjnego dotyczącego możliwości udzielenia pracownikowi urlopu z powodu działania siły wyższej.
Urlop siła wyższa a urlop na żądanie, opieka nad dzieckiem i urlop opiekuńczy
Zwolnienie z art. 148¹ nie zastępuje urlopu na żądanie, nie jest częścią urlopu wypoczynkowego i nie pomniejsza urlopu wypoczynkowego. W przypadku urlopu na żądanie dni pochodzą właśnie z tej puli. Nie myl go też z dniami wolnymi na ślub czy pogrzeb, czyli z tym, co potocznie nazywa się urlopem okolicznościowym.
Niewykorzystany urlop, zmiana pracodawcy i informacja w świadectwie pracy
Niewykorzystany urlop z powodu siły wyższej nie przechodzi na kolejny rok ani nie podlega ekwiwalentowi – jego limit "resetuje się" 1 stycznia. Wykorzystane dni lub godziny odnotowuje się w świadectwie pracy, a kolejny pracodawca ustala na tej podstawie pozostały wymiar urlopu z tego tytułu. Urlop siła wyższa wlicza się natomiast do okresu zatrudnienia. Przypomina o tym PIP (źródło: https://olsztyn.pip.gov.pl/aktualnosci/zwolnienia-od-pracy-z-powodu-sily-wyzszej). Wynika z tego, że jest on brany pod uwagę przy obliczaniu stażu pracy.
Jak wdrożyć obsługę wniosków o siłę wyższą bez chaosu w zespole?
Zazwyczaj dla firmy problemem nie jest samo udzielenie dwóch dni wolnego, ale szybkie przekazanie tej samej informacji do managera, HR i płac. Przy większym zespole prowadzenie tego procesu równolegle w mailach, komunikatorach i arkuszach zwiększa ryzyko błędnego salda i ręcznego przepisywania danych.
Obsługa wniosków o urlop z powodu siły wyższej powinna być dobrze zaplanowanym, logicznym procesem. Jak może wyglądać?
- Pracownik zgłasza zwolnienie w systemie lub innym kanałem awaryjnym, w dniu korzystania z urlopu.
- Manager otrzymuje informację o nieobecności i organizuje dostępność zespołu / przejęcie pilnych zadań
- HR weryfikuje pozostały limit, jednostkę wybraną w pierwszym wniosku i rejestruje absencję
- HR rejestruje nieobecność w ewidencji czasu pracy.
- Płace naliczają godziny w wysokości połowy wynagrodzenia.
- Przy rozstaniu z pracownikiem, HR uwzględnia wykorzystany wymiar urlopu w świadectwie pracy.
W Calamari można utworzyć własny typ nieobecności, ustawić jego limit i jednostkę rozliczenia, prowadzić elektroniczny obieg wniosków oraz pokazywać zatwierdzoną nieobecność w kalendarzu zespołu. Dzięki temu manager widzi dostępność pracownika, HR kontroluje wykorzystanie limitu, a dane o nieobecnościach można później raportować i przekazywać dalej do procesów kadrowo-płacowych.
Checklista HR: konfiguracja limitu, obiegu, ewidencji i komunikacji w systemie
Aby wdrożenie elektronicznych wniosków urlopowych przebiegło płynnie, warto skonfigurować wszystkie niezbędne moduły jeszcze przed nadejściem pierwszych wniosków. Poprawna konfiguracja oszczędza czas administratorów i kierowników.
Checklista konfiguracji w programie HR:
- Dodaj nowy typ absencji (np. "Siła wyższa – 50%").
- Skonfiguruj roczny limit na 16 godzin.
- Zaprojektuj konfigurację tak, aby HR mógł zachować i kontrolować wybór dni/godzin dokonany przy pierwszym wniosku.
- Wyłącz opcję przechodzenia limitu na kolejny rok kalendarzowy.
- Zadbaj o widoczność nieobecności w kalendarzu zespołowym (bez podawania szczegółów prywatnych).
- Przypisz managerom uprawnienia do podglądu, a kadrze do edycji puli.
- Zapewnij raportowanie wykorzystanego wymiaru potrzebnego przy przygotowaniu świadectwa pracy. Przy offboardingu HR nie powinien odtwarzać wykorzystania zwolnienia z maili lub wiadomości do managerów. Wykorzystany wymiar powinien być dostępny w raporcie lub ewidencji prowadzonej przez cały rok.
Podsumowanie
Urlop siła wyższa przysługuje w wymiarze 2 dni albo 16 godzin rocznie, z prawem do połowy wynagrodzenia i po spełnieniu trzech łącznych przesłanek. Ponadto zatrudniony musi złożyć wniosek najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu.
Calamari wspiera składanie i akceptację cyfrowych wniosków, limitów urlopowych i widoczność nieobecności. Skontaktuj się z nami i uporządkuj obsługę nieobecności!
Źródła:
- art. 148¹ Kodeksu pracy
- Dz.U. 2026 poz. 1245
- Dz.U. 2026 poz. 474
FAQ: Urlop siła wyższa: zasady i procedura dla pracodawcy i HR
Czy dwa dni zwolnienia z powodu siły wyższej można wykorzystać bezpośrednio po sobie?
Przepisy tego nie zabraniają. Sprawdź pozostały, przysługujący zatrudnionemu limit urlopowy i to, czy przesłanki były spełnione w całym okresie objętym wnioskiem.
Czy limit przysługuje osobno przy równoległym zatrudnieniu u kilku pracodawców?
Każdy stosunek pracy ocenia się odrębnie. Art. 148¹ nie rozstrzyga jednak tego scenariusza wprost, dlatego rekomendujemy konsultację prawną.
Czy ze zwolnienia można skorzystać w okresie wypowiedzenia?
Stosunek pracy trwa do ostatniego dnia wypowiedzenia, więc pracownik zachowuje prawo do reszty limitu urlopu z powodu działania siły wyższej, o ile spełni ustawowe warunki. art. 148¹ k.p.
Jak rozliczyć zwolnienie przypadające na zmianę nocną lub 12-godzinną?
Przy wariancie dniowym zwolnienie obejmuje cały zaplanowany dzień pracy. Jeśli pracownik ma 12-godzinną zmianę, jeden dzień oznacza 12 godzin nieobecności, a dwa dni mogą oznaczać 24 godziny. Przy wariancie godzinowym obowiązuje limit godzinowy właściwy dla danego pracownika.
Czy regulamin pracy lub układ zbiorowy może zapewnić 100% wynagrodzenia?
Połowa wynagrodzenia to ustawowe minimum. Pracodawca może zapisać warunki korzystniejsze w regulaminie wynagradzania albo w układzie zbiorowym.
Czy z uprawnienia korzystają nauczyciele, funkcjonariusze i osoby objęte pragmatykami służbowymi?
Odpowiedź wymaga sprawdzenia przepisów właściwych dla danej grupy. Nauczyciele podlegają Karcie Nauczyciela – art. 68a tegoż dokumentu daje im prawo do korzystania z urlopu z powodu działania siły wyższej. Funkcjonariuszom Krajowej Administracji Skarbowej uprawnienie to gwarantuje art. 218b ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej. W przypadku osób objętych pragmatykami służbowymi zawsze należy stosować odrębne, specjalne przepisy przewidziane dla danej grupy zawodowej.
Czy zwolnienie może obniżyć premię frekwencyjną lub regulaminową?
To zależy od warunków danego składnika i treści regulaminu wynagradzania. Zapisy premiowe nie powinny jednak stawiać w gorszej sytuacji osób korzystających z ustawowych uprawnień - zależy to jednak od polityki firmy.
Co zrobić, gdy pracownik obiektywnie nie mógł zgłosić wniosku w dniu zdarzenia?
Ustawa jednoznacznie wskazuje termin: zgłoszenia zwolnienia z powodu siły wyższej należy dokonać najpóźniej w dniu korzystania. Zdarzają się jednak sytuacje, w których kontakt był obiektywnie niemożliwy – wtedy oceń sprawę indywidualnie i opisz zasadę w procedurze wewnętrznej.






